Grafiek (prentkunst) is voor veel mensen de meest toegankelijke manier om kunst in huis te halen: u kiest een werk op papier dat via een druktechniek is gemaakt, vaak in een beperkte oplage. Zodra u gaat kijken, komen de vragen: wat is het verschil tussen een zeefdruk, een ets en een litho? Wat betekenen 12/100, AP of EA? En hoe voorkomt u schade door licht, vocht of verkeerd inlijsten?
In deze gids krijgt u praktische herkenningspunten, een begrijpelijke woordenlijst en een checklist waarmee u sneller en zekerder kiest — én uw werk op papier langer mooi houdt.
Wat is grafiek (prentkunst) precies?
Grafiek is een verzamelnaam voor kunstwerken die ontstaan via een afdruktechniek. Er is een “drukvorm” (bijvoorbeeld een plaat, steen of zeef), en daarmee kunnen meerdere afdrukken gemaakt worden. Daarom bestaat een werk vaak in meerdere exemplaren (een oplage), in plaats van één uniek schilderij.
Hoofdgroepen die u in de praktijk tegenkomt:
- Hoogdruk (bijv. houtsnede/linosnede)
- Diepdruk (bijv. ets, gravure)
- Vlakdruk (bijv. lithografie/steendruk)
- Zeefdruk (serigrafie)
- Digitale druk (bijv. giclée)
Zeefdruk, ets en litho in één oogopslag
| Techniek | Hoe het werkt (simpel) | Waar u op kunt letten | Typisch effect |
|---|---|---|---|
| Zeefdruk | Inkt wordt door een zeef/gaas gedrukt waar het sjabloon “open” is. | Kleurvlakken kunnen zeer strak zijn; inkt kan iets dikker/opliggend aanvoelen. | Heldere kleuren, pop/art, grafische kracht. |
| Ets | Inkt zit in groeven van een plaat en wordt onder hoge druk op papier overgebracht. | Vaak een lichte indruk in het papier en rijke lijnwerking; nuances kunnen subtiel zijn. | Fijne lijnen, diepte, vaak mooie grijswaarden. |
| Litho | Afdruk vanaf steen/plaat met het principe dat water en vet elkaar afstoten. | Let op verschil tussen originele litho en reproductie; een raster kan een aanwijzing zijn. | Tekening-achtig, zachte overgangen, levendige lijn. |
Praktisch kiezen? Zeefdruk is vaak het meest “grafisch en kleurkrachtig”, ets het meest “subtiel en lijnrijk”, litho zit vaak meer aan de “tekening”-kant met zachtere overgangen.
Hoe herkent u grafiek in het echt? (zonder expert te spelen)
100% zekerheid over techniek en authenticiteit vraagt ervaring en soms specialistische controle. Maar u kunt wél veel fouten voorkomen met een paar simpele checks.
1) Kijk naar randen en papier
- Papierkwaliteit: voelt het stevig en vezelig, of juist dun en glanzend?
- Verkleuring: gele randen of vlekken kunnen wijzen op ouderdom, lichtschade of ongeschikte materialen.
- Golving: kan komen door vocht, verkeerd opspannen in de lijst of grote temperatuurschommelingen.
2) Nummering, handtekening en titel (waar u ze meestal vindt)
Vaak staat de nummering links onder (bijv. 12/100), de handtekening rechts onder en de titel in het midden. Potlood wordt veel gebruikt omdat het goed hecht en lastig “netjes” te vervalsen is zonder sporen.
3) Schuine lichtcheck
Houd het werk onder schuin licht. Bij veel diepdrukken (zoals ets) kan een indruk in het papier zichtbaar zijn. Bij andere technieken ziet u eerder de inktopbouw of het oppervlak. Bij twijfel kan een loep helpen: een duidelijk raster kan wijzen op een fotomechanische reproductie.
4) “Te perfect” is een signaal om vragen te stellen
Een heel uniform raster, overal exact dezelfde glans en geen enkele variatie in lijn/inkt kan richting reproductie wijzen. Dat is geen bewijs, maar wél reden om te vragen: wat is de techniek, wat is de oplage en hoe is het werk geproduceerd?
Wat betekent 12/100, AP, EA, TP, HC en BAT?
Nummering laat zien dat een werk deel is van een beperkte oplage. 12/100 betekent: exemplaar 12 uit een reeks van 100. Het nummer binnen de oplage is meestal niet “beter” of “slechter”, al vinden sommige verzamelaars 1/… of een laag nummer aantrekkelijk.
Veelvoorkomende afkortingen (praktisch uitgelegd)
- AP / EA (Artist’s Proof / Épreuve d’artiste): kunstenaarsproef, buiten de reguliere oplage.
- TP (Trial Proof): proefdruk tijdens het proces; kan afwijken van de definitieve oplage.
- HC (Hors Commerce): “buiten de handel”, niet bedoeld voor verkoop (maar kan toch circuleren).
- BAT (Bon à tirer): de goedgekeurde referentiedruk waarnaar de oplage wordt gedrukt.
Belangrijk: deze termen zijn geen automatische waardegarantie. Ze vertellen vooral iets over hoe een editie is opgebouwd. Als u serieus wilt kopen: kijk óók naar herkomst, conditie en kwaliteit van inlijsten.
Welke grafiek past bij uw ruimte? (keuze zonder keuzestress)
Als u van kleur, energie en strak houdt
Dan is zeefdruk vaak een logische start: heldere lagen, grafische impact en goed leesbaar op afstand. Geschikt voor plekken waar u een statement wilt: entree, trapgat, kantoorruimte.
Als u rust en detail zoekt
Dan past ets vaak beter: lijnvoering en nuance komen juist van dichtbij tot leven. Goede plek: werkhoek, leeshoek, gang waar u langsloopt.
Als u een tekenachtige uitstraling wilt
Dan is lithografie interessant: vaak een direct “tekengevoel” met zachte overgangen. Let op: in de handel wordt “litho” soms ook los gebruikt, dus vraag bij twijfel naar de exacte techniek.
Snelle beslisboom (3 vragen)
- Wilt u vooral kleurvlakken en grafische kracht? → start bij zeefdruk.
- Wilt u vooral lijn, nuance en detail? → start bij ets.
- Wilt u vooral tekengevoel en zachte overgangen? → start bij litho.
Behoud: zo voorkomt u de 5 meest gemaakte fouten
Werk op papier is kwetsbaar. De drie grootste vijanden zijn: licht, vocht en contact met glas.
1) Laat papier niet tegen glas drukken
Als het werk het glas raakt, kan het oppervlak op termijn beschadigen of vastkleven bij vocht. Een passe-partout of afstandhouder creëert ruimte.
2) Kies zuurvrije materialen
Zuur in passe-partouts, achterkarton of tapes kan op termijn verkleuring veroorzaken. Zuurvrij is de basis voor netjes en veilig inlijsten.
3) Hang niet pal in de zon
Direct zonlicht versnelt verkleuring. Kies liever een muur zonder volle zon, zeker bij delicate tinten en papier met veel wit. In ruimtes met veel daglicht kan UV-werend glas helpen.
4) Vocht en temperatuur: voorkom schommelingen
Badkamer, keuken met stoom of een koude buitenmuur zijn risicoplekken. Schommelingen vergroten de kans op golving of schimmel.
5) Gebruik geen hobby-tape of ongeschikte lijm
Slechte tapes en lijmen geven vlekken of trekken vezels kapot. Als u twijfelt: laat monteren door een lijstenmaker die met omkeerbare technieken werkt.
Checklist: grafiek kiezen en veilig ophangen (3 minuten)
Voor u beslist (kijken)
- Is het papier schoon (geen vochtplekken, geen schimmel, geen extreme vergeling)?
- Zie ik nummering/handtekening/titel waar dat logisch is?
- Zijn hoeken en randen netjes (geen scheuren of diepe knikken)?
- Past het formaat bij de muur (niet te klein boven bank/dressoir)?
Bij inlijsten (beschermen)
- Raakt het werk het glas niet (passe-partout of afstandhouder)?
- Zijn passe-partout en achterkarton zuurvrij?
- Hang ik het niet in volle zon of naast een hittebron?
Na ophangen (controleren)
- Check na 2 weken: geen condens, geen golving, geen “kleef” tegen glas.
- Maak 1 foto van het werk in de ruimte: zo ziet u snel of de keuze nog klopt.
FAQ
- Is grafiek minder waard omdat het in oplage is?
- Niet per definitie. Oplage betekent alleen dat er meerdere exemplaren bestaan. Waarde hangt samen met kunstenaar, oplagegrootte, periode, techniek, conditie en herkomst.
- Maakt het nummer in de oplage (bijv. 90/100) uit?
- Meestal niet. De aantrekkelijkheid van lage nummers is vaak een verzamelvoorkeur, geen kwaliteitsverschil.
- Wat is het verschil tussen een originele druk en een reproductie?
- Een originele druk is gemaakt met de druktechniek als onderdeel van het kunstwerk. Een reproductie is meestal een print van een foto/scan. Bij twijfel: vraag naar techniek en herkomst en let op raster.
- Kan ik grafiek in de zon hangen als het achter glas zit?
- Glas helpt, maar direct zonlicht blijft een risico. Kies liever een plek zonder volle zon en overweeg UV-werend glas in lichte ruimtes.
- Waarom is afstand tot het glas belangrijk?
- Contact met glas vergroot de kans op schade, condensproblemen en vastkleven. Afstand verlaagt het risico aanzienlijk.
- Wat betekenen AP/EA/TP/HC/BAT in gewone taal?
- Het zijn aanduidingen voor proefdrukken of exemplaren buiten de standaard oplage (AP/EA/TP), “buiten de handel” (HC) en een referentiedruk (BAT).
- Waar begin ik als ik nog nooit grafiek heb gekozen?
- Kies één voorkeur (kleurkracht, detail of tekengevoel), selecteer dan 3 werken en beoordeel ze in uw eigen licht. U leert het snelst door te kijken.
Glossarium (7 termen)
- Grafiek / prentkunst: kunst op basis van afdruktechniek.
- Oplage: aantal exemplaren dat van een werk wordt gemaakt.
- Nummering: aanduiding zoals 12/100 (exemplaar / totaal).
- Zeefdruk (serigrafie): inkt door zeef/gaas via sjabloon.
- Ets: diepdruk vanaf plaat met groeven; vaak met indruk in papier.
- Lithografie: vlakdruk vanaf steen/plaat met water-vet principe.
- Passe-partout: (meestal zuurvrij) karton dat ruimte creëert tussen werk en glas.